Η πρόσφατη δημοσιοποίηση στοιχείων, σύμφωνα με τα οποία περισσότεροι από ένα εκατομμύριο χρήστες της πλατφόρμας τεχνητής νοημοσύνης ChatGPT εκφράζουν αυτοκτονικές σκέψεις κάθε εβδομάδα, ανέδειξε το μέγεθος ενός σοβαρού ζητήματος που , παρά τις συνεχείς προσπάθειες πρόληψης παγκοσμίως, παραμένει σε μεγάλο βαθμό αθέατο. Πέρα από το ψηφιακό πλαίσιο, το γεγονός αυτό υπενθυμίζει το παράδειγμα του “παγόβουνου” της αυτοκτονικότητας, μια μεταφορά που χρησιμοποιείται εδώ και δεκαετίες για να περιγράψει την πραγματικότητα του εύρους των αυτοκαταστροφικών σκέψεων και συμπεριφορών.
Όπως φαίνεται και από την παρακάτω εικόνα, στην κορυφή του παγόβουνου βρίσκονται οι καταγεγραμμένες αυτοκτονίες. Κάτω από την επιφάνεια, όμως, εκτείνεται ένας πολύ μεγαλύτερος όγκος ανθρώπων που σκέφτονται, σχεδιάζουν ή έχουν αποπειραθεί να αυτοκτονήσουν χωρίς αυτό να φτάσει ποτέ στις υπηρεσίες υγείας.
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), περισσότερα από 700.000 άτομα πεθαίνουν ετησίως από αυτοκτονία παγκοσμίως, ενώ για κάθε τέτοιο θάνατο υπολογίζονται τουλάχιστον 20 έως 30 απόπειρες και χιλιάδες ανθρώπους που μένουν πίσω να πενθούν Ωστόσο, για τις αυτοκαταστροφικές σκέψεις, τις απόπειρες και τους μη θανατηφόρους αυτοτραυματισμούς δεν υπάρχουν ολοκληρωμένα συστήματα επιτήρησης πέραν των περιστατικών που εμφανίζονται στις υπηρεσίες υγείας. Το μεγαλύτερο μέρος του φαινομένου παραμένει στατιστικά αόρατο, καθώς δεν υπάρχει διεθνώς ενιαίο σύστημα παρακολούθησης των μη θανατηφόρων μορφών αυτοκτονικότητας.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, σύμφωνα με τα πρόσφατα στοιχεία του CDC (2023), καταγράφηκαν 49.266 θάνατοι από αυτοκτονία (14,7 ανά 100.000 πληθυσμού). Την ίδια χρονιά, 12,3 εκατομμύρια ενήλικες ανέφεραν ότι είχαν σκεφτεί σοβαρά να αυτοκτονήσουν, 3,8 εκατομμύρια είχαν καταρτίσει σχέδιο και 1,6 εκατομμύριο προχώρησαν σε απόπειρα. Αντίστοιχα, μια πρόσφατη δανική μελέτη σε 47.858 εφήβους ανέδειξε ότι 1 στους 3 είχε σκεφτεί να αυτοκτονήσει, αλλά μόνο ένα μικρό ποσοστό (3–6 %) είχε επιχειρήσει. Για κάθε καταγεγραμμένη απόπειρα αντιστοιχούσαν πολλαπλές μη αναφερθείσες.
Τα δεδομένα αυτά επιβεβαιώνουν ότι η πραγματική συχνότητα των αυτοκαταστροφικών σκέψεων και συμπεριφορών είναι πολλαπλάσια των επίσημων καταγραφών. Το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης απόγνωσης δεν φτάνει ποτέ σε επαφή με τις υπηρεσίες, παραμένοντας κάτω από την επιφάνεια του παγόβουνου.
Η τεχνητή νοημοσύνη, παρότι μπορεί να αναγνωρίσει λέξεις και μοτίβα κινδύνου, δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ανθρώπινη φροντίδα και την επαγγελματική κρίση. Είναι ενδεικτικό ότι το ίδιο το ChatGPT, όταν εντοπίζει αναφορές σε αυτοκτονικές σκέψεις, προτείνει στην Ελλάδα την Εθνική Γραμμή Παρέμβασης στην Αυτοκτονία – 1018, η οποία λειτουργεί σε 24ωρη βάση από την ΚΛΙΜΑΚΑ με εξειδικευμένο προσωπικό ψυχικής υγείας.
Μέσα από το Παρατηρητήριο Αυτοκτονιών και την Εθνική Γραμμή 1018, η κλινική εμπειρία της ΚΛΙΜΑΚΑ τεκμηριώνει ότι ο πραγματικός όγκος των ανθρώπων που βρίσκονται σε αυτοκτονικό κίνδυνο είναι πολλαπλάσιος των περιστατικών που καταγράφονται. Η αναγνώριση αυτού του εύρους αποσκοπεί στην ανάγκη ουσιαστικές παραμβάσεις πρόληψης της αυτοκτονίας αλλά και την μετατόπιση της προσοχής όχι αποκλειστικά στην κρίση αλλά και στην πρόληψη, στην ενίσχυση της ψυχοεκπαίδευσης, στην έγκαιρη αναγνώριση προειδοποιητικών σημείων, στη μείωση του στίγματος και στη δημιουργία υποστηρικτικών δικτύων φροντίδας μέσα στην κοινότητα (π.χ. Gatekeepers).
