Δραπετεύοντας από τον πόλεμο και την ομοφοβία
Ο διπλός δρόμος της προσφυγιάς
Σαν σήμερα το 1990 η ομοφυλοφιλία έπαψε, να θεωρείται ασθένεια από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας. Γι’ αυτό το λόγο από τότε η 17η Μαίου επελέγη ως η Διεθνής Ημέρα κατά της Ομοφοβίας με κύριο στόχο να συντονίσει τις διεθνείς προσπάθειες, που στοχεύουν στον σεβασμό της διαφορετικότητας των ομοφυλοφίλων, ανδρών και γυναικών.
Βασικός πυρήνας της κουλτούρας και των υπηρεσιών της ΚΛΙΜΑΚΑ είναι και παραμένει εδώ και χρόνια η προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και η παροχή ολοκληρωμένων υπηρεσιών ψυχικής υγείας υψηλής ποιότητας σε ευάλωτες και κοινωνικά αποκλεισμένες ομάδες πληθυσμού. Καθημερινά τόσο μέσα από τα Κέντρα Ημέρας όσο και μέσα από τα Οικοτροφεία και τους Ξενώνες που λειτουργούμε ερχόμαστε σε επαφή με σημαντικά μεγάλο αριθμό ατόμων, που ζητούν ο καθένας για ξεχωριστούς λόγους ένα «χέρι βοηθείας» από εμάς.
Μια τέτοια ομάδα ανθρώπων είναι και οι πρόσφυγες. Στόχος της ΚΛΙΜΑΚΑ είναι, να δημιουργήσουμε μια εξατομικευμένη σχέση με τον καθένα, δομημένη στην εμπιστοσύνη, ξεπερνώντας την οπτική της απλής ενίσχυσης μια ακόμη αδύναμης και απειλούμενης ομάδας ανθρώπων. Εξάλλου η αντιμετώπιση του μετατραυματικού στρες από το οποίο πάσχουν οι περισσότεροι είναι ένα μικρό «κομμάτι» που «κουβαλούν» από το ταξίδι της φυγής και πολλοί από αυτούς φέρουν πολλαπλά ψυχικά τραύματα, τα οποία έκρυβαν καλά μέσα τους πολύ πριν αρχίσει ο πόλεμος και ο εκτοπισμός.
Η ιστορία, δυστυχώς κάνει «κύκλους», επαναλαμβάνεται. Φαινόμενα με τα οποία η ανθρωπότητα έχει έρθει επανειλημμένα αντιμέτωπη στο παρελθόν επανεμφανίζονται. Καταστάσεις, οι οποίες εθελοτυφλώντας νομίζαμε, ότι βρίσκονται καλά «κλειδωμένες» στο «χρονοντούλαπο» της ιστορίας επανέρχονται ορμητικά στο προσκήνιο. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αποτελεί το προσφυγικό ζήτημα. Χιλιάδες ανθρώπινες ψυχές καταφθάνουν στην Ελλάδα ελπίζοντας, ότι περνώντας την «πύλη» της Δύσης θα μπορέσουν, να ζήσουν αξιοπρεπώς.
Αξιοπρέπεια. Μια λέξη τόσο δυνατή, τόσο σημαντική στην αξία της και ταυτόχρονα τόσο ανύπαρκτη στη ζωή πολλών προσφύγων. Οι περισσότεροι εγκαταλείπουν τις γενέτειρες τους μιας και η διαβίωση εκεί έχει γίνει αδύνατη εξαιτίας της εμπόλεμης κατάστασης. Ωστόσο δεν είναι λίγοι αυτοί, για τους ο οποίους οι δρόμος της προσφυγιάς έχει διπλή σημασία. Η χώρα τους για αυτούς ήταν προ πολλού εχθρική. Έτσι η φυγή από τους βομβαρδισμούς και την αιματοχυσία ισοδυναμεί και με δραπέτευση από έναν κόσμο σκληρής ομοφοβίας.
Οι περισσότεροι έχουμε εικόνα των έκρυθμων κοινωνικοπολιτικών συνθηκών που αντιμετωπίζουν χώρες με έντονο προσφυγικό προφίλ όπως η Συρία, το Ιράκ, το Ιράν, το Αφγανιστάν, το Πακιστάν, η Σομαλία ή η Ερυθραία. Λίγοι όμως ξέρουμε πώς είναι η πραγματική ζωή όσων ανθρώπων είχαν την τύχη ή ατυχία, να γεννηθούν σε χώρες θεοκρατικού καθεστώτος, όπου η έννοια του διαφορετικού σεξουαλικού προσανατολισμού αποτελεί έως και ποινικό αδίκημα.
Το συγκεκριμένο κείμενο δεν προσεγγίζει το θέμα από την οπτική της κλειδαρότρυπας. Αντίθετα είναι μια προσπάθεια, να γνωρίσουμε τα πραγματικά βιώματα όσων ανθρώπων αναγκάζονται, στις χώρες τους, να καλύπτουν την ιδιωτική τους ζωή κάτω από πολλαπλά «πέπλα» μυστηρίου υπό το φόβο της απειλής φυλάκισης, εξευτελισμού ακόμη και θανάτου, μόνο και μόνο επειδή σύμφωνα με το νόμο, που έχουν συντάξει ανθρώπινα χέρια η έλξη από το ίδιο φύλο θεωρείται αμάρτημα.
Βρισκόμαστε λοιπόν στο 2018, όπου η ομοφυλοφιλία θεωρείται όχι μόνο νόμιμη, αλλά και ηθικά αποδεκτή σε μια μεγάλη μερίδα του πλανήτη, όμως ορισμένες χώρες συνεχίζουν, να τιμωρούν την ομοφυλοφιλία, σε πολλές περιπτώσεις ακόμα και με θάνατο.
Όπως αναφέρουν πηγές της Υπηρεσίας Ασύλου στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, «σε αρκετές περιπτώσεις η κοινωνική αυτή ομάδα υφίσταται διώξεις και βασανιστήρια στις χώρες καταγωγής της είτε από κρατικούς φορείς είτε από μη κρατικούς. Η δίωξη εξαιτίας της σεξουαλικής προτίμησης ή/και της έμφυλης ταυτότητας αποτελεί λόγο διεθνούς προστασίας και η Υπηρεσία Ασύλου έχει αναγνωρίσει σε πρώτο βαθμό πλείστες όσες τέτοιες περιπτώσεις εφαρμόζοντας το διεθνές, ευρωπαϊκό και εθνικό δίκαιο».
Από το 2014 έως 2017, τουλάχιστον 34 άτομα αναγνωρίστηκαν ως πρόσφυγες λόγω δίωξης εξαιτίας του σεξουαλικού προσανατολισμού, της σεξουαλικής προτίμησης ή της έμφυλης ταυτότητάς τους, έπειτα από αίτηση που κατέθεσαν στο Περιφερειακό Γραφείο Ασύλου Αττικής. Η πλειονότητα των αιτούντων ήταν από το Ιράν και ακολουθούν οι πρόσφυγες από τη Συρία, το Καμερούν και την Υεμένη.
Οι συζητήσεις γύρω από την καταπίεση και τις διακρίσεις βάσει φύλου, τις σεξουαλικές ταυτότητες και την ετεροκανονικότητα που θρέφει αντιλήψεις και ιεραρχίες πολλές. Αλλά ποια είναι, άραγε, η σχέση του Ισλάμ με τους ομοφυλόφιλους; Θα βρουν ποτέ τη θέση τους οι ομοφυλόφιλοι στον μουσουλμανικό κόσμο; Και πως είναι πραγματικά, να ζει κάποιος υπό τέτοιο καθεστώς βίας και συνεχούς καταπίεσης;
Στην ισλαμική νομική θεωρία απαντάται ο όρος λιβάτ – σοδομισμός. Η ποινή μπορεί να είναι διαφορετική ανάλογα με τη νομική σχολή, αλλά σίγουρα απάνθρωπη: μαστίγωση, πυρά, λιθοβολισμός. Στις περισσότερες μουσουλμανικές χώρες οι ποινές αυτές δεν εφαρμόζονται στην πράξη – με την εξαίρεση της Σαουδικής Αραβίας, του Ιράν, του Πακιστάν και μερικών χωρών ακόμη. Ακόμη και στις σχετικά «ανεκτικές» χώρες, πάντως, η ομοφυλοφιλία θεωρείται διαστροφή, έγκλημα, αρρώστια και φυσικά αμαρτία. Συμβαίνει πάντως ακόμη και τα κοσμικά καθεστώτα, να κυνηγούν τους ομοφυλόφιλους για να κερδίσουν πόντους νομιμοποίησης στα μάτια των πιστών μουσουλμάνων.
Σύμφωνα με έρευνα του Guardian, η ομοφυλοφιλία είναι παράνομη σε 72 χώρες του πλανήτη. Από αυτές, στις 27 απαγορεύεται μόνο η συνεύρεση μεταξύ ανδρών, ενώ στις υπόλοιπες 45 παράνομη είναι και η ομοφυλοφιλία μεταξύ γυναικών.
Οι χώρες που τιμωρούν άντρες αλλά και γυναίκες ομοφυλόφιλους με θάνατο είναι το Ιράν, το Σουδάν, η Σαουδική Αραβία και η Υεμένη, αν και η θανατική καταδίκη εφαρμόζεται και σε περιοχές της Σομαλίας και της Νιγηρίας. Στην Συρία και το Ιράκ η ομοφυλοφιλία δεν τιμωρείται με θάνατο, όμως οι εκτελέσεις αποτελούν συχνό φαινόμενο κυρίως από ομάδες εξτρεμιστών, όπως το Ισλαμικό Κράτος.
Η δυνατότητα να τιμωρηθεί κάποιος ομοφυλόφιλος σε θάνατο είναι υπαρκτή και στο Πακιστάν, το Αφγανιστάν, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Κατάρ και την Μαυριτανία.
Συγκεκριμένα το Μπρουνέι έχει υιοθετήσει την θανατική ποινή δια λιθοβολισμού για ομοφυλοφιλικές πράξεις και το μέτρο εφαρμόζεται από το 2016. Στο Ιράν σύμφωνα με το νόμο της σαρία, η ομοφυλοφιλική επαφή μεταξύ ανδρών μπορεί να τιμωρηθεί με θάνατο, και οι άνδρες μπορεί να μαστιγωθούν για μικρότερες πράξεις, όπως τα φιλιά. Οι γυναίκες μπορεί επίσης να μαστιγωθούν.
Ενώ στο Ιράκ, αν και ο ποινικός κώδικας δεν απαγορεύει ρητά τις ομοφυλοφιλικές πράξεις, άνθρωποι έχουν καταδικαστεί σε θάνατο από τους δικαστές επικαλούμενοι το νόμο της σαρία. Στην Σομαλία επίσης ο ποινικός κώδικας προβλέπει φυλάκιση, αλλά σε ορισμένες νότιες περιοχές, τα ισλαμικά δικαστήρια έχουν επιβάλει τον νόμο της Σαρία και τη θανατική ποινή.
Ενδιαφέρουσα περίπτωση αποτελεί το Σουδάν, όπου όσοι παραβούν το νόμο του σοδομισμού τρεις φορές, σύμφωνα με τη νομοθεσία περί σοδομισμού μπορεί, να τιμωρηθούν με θάνατο. Η πρώτη και δεύτερη καταδίκη οδηγούν σε μαστίγωση και φυλάκιση αντίστοιχα.
Προσφυγές οι οποίοι έχουν ζητήσει καταφύγιο σε γειτονικές χώρες όπως η Τουρκία και η Ελλάδα με απώτερο σκοπό, να καταλήξουν σε χώρες όπως η Ολλανδία ή ο Καναδάς αναφέρουν συγκλονιστικές μαρτυρίες και αυτό που τους κρατά ζωντανούς είναι η ελπίδα για μια ζωή χωρίς φόβο αλλά με αξιοπρέπεια. Όπως χαρακτηριστικά επισημαίνουν οι περισσότεροι αισθάνονται σαν να κάνουν οι ίδιοι κάτι λάθος και οδηγούνται σε απόπειρες
αυτοκαταστροφής ενώ ο εκτοπισμός από το χώρο της οικογένειας και ο στιγματισμός είναι τα πλέον ανώδυνα συμβάντα μιας ζωής που μοιάζει με εφιάλτη.
Οι αφηγήσεις κάνουν λόγο για τραυματικές, βάρβαρες και σε αρκετές περιπτώσεις θανάσιμες εμπειρίες ακόμη και σε ανήλικους. Βασανιστήρια και «διορθωτικοί» βιασμοί είναι συνηθισμένες τακτικές, αναγκάζοντας πολλές φορές τους ανθρώπους αυτούς, εφόσον παραμείνουν ζωντανοί, να ζήσουν ντροπιασμένοι.
Στην εμπόλεμη Συρία μέσα στο χάος του εμφυλίου, οι ομοφυλόφιλοι πέφτουν πολύ συχνά θύματα σεξουαλικής βίας, ενώ δεν λείπουν και οι περιπτώσεις εκείνων που κατατάσσονται σε ένοπλες ομάδες με σκοπό να εξασφαλίσουν χρήματα και προστασία. Φυσικά η ζωή τους και πριν τον πόλεμο δεν ήταν ρόδινη, με τον ποινικό κώδικα, να τιμωρεί τις «παρά φύσιν» σεξουαλικές πράξεις με τρία χρόνια φυλάκιση. Και τότε πολλοί αναγκάζονταν να εγκαταλείψουν τη χώρα είτε εξαιτίας εκβιασμών με σκοπό την απόσπαση χρημάτων από αστυνομικούς και άλλους αξιωματούχους, είτε εξαιτίας του φόβου ενός «εγκλήματος τιμής» μέσω του οποίου οι ίδιες τους οι οικογένειες αναλάμβαναν να ξεπλύνουν την «ντροπή» της ομοφυλοφιλίας. Οι πολιτικές και κοινωνικές αλλαγές βέβαια καθώς και η τάση προς τον θρησκευτικό εξτρεμισμό εξαιτίας του εμφυλίου έχουν κάνει τη ζωή τους πιο επικίνδυνη από ποτέ.
Δυστυχώς ακόμη και όσοι κατάφεραν να κάνουν το πρώτο βήμα στον μακρύ προσφυγικό δρόμο συνεχίζουν να έρχονται αντιμέτωποι με προκαταλήψεις, υπαλλήλους «βυθισμένους» στην άγνοια, συμπατριώτες διερμηνείς που ντρέπονται ή δε θέλουν να μεταφράσουν όσα ακούν, γαλουχημένοι και οι ίδιοι σε ένα θεοκρατικό και εκφοβιστικό σύστημα, που πιθανότητα προσπάθησε, να «στραγγαλίσει» και δικά τους όνειρα.
Η αλήθεια, όμως είναι μια: Ο καθένας έχει τη δική του ομορφιά, απλά δεν μπορούν όλοι να την δουν. Εξάλλου η ζωή συρρικνώνεται ή μεγεθύνεται ανάλογα με το θάρρος του καθενός. Και αυτοί οι άνθρωποι «κουβαλούν» τεράστια αποθέματα θάρρους από την πρώτη στιγμή, που ανακάλυψαν τον εαυτό τους.
Στην Κλίμακα, τόσο στο Κέντρο για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας όσο και στο Κέντρο Ημέρα «Ιόλαος» και στον Ξενώνα «Ιόλαος» για πρόσφυγες και αιτούντες άσυλο με ψυχικές διαταραχές που λειτουργούμε ερχόμαστε καθημερινά σε επαφή με συνανθρώπους μας που αντιμετωπίζουν προβλήματα αυτοκαταστροφικών συμπεριφορών. Ένα μέρος τους αφορά ομοφυλόφιλα, αμφιφυλόφιλα και τρανς άτομα, τα οποία ζητούν τη βοήθειά μας. Γνωρίζουμε πολύ καλά, ότι ένας σημαντικός παράγοντας που κινητοποιεί αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές σε συνδυασμό με τόσους άλλους είναι το στίγμα και ο αποκλεισμός που έχει υποστεί η LGBTQI κοινότητα από το οικογενειακό, φιλικό και ευρύτερο περιβάλλον.
Στο Κέντρο για την Πρόληψη της αυτοκτονίας, παρέχονται υπηρεσίες ψυχολογικής υποστήριξης, καθώς και εκπαιδευτικά προγράμματα που απευθύνονται σε ειδικές επαγγελματικές ομάδες που συνεργάζονται, ή εκπροσωπούν την LGBTQI κοινότητα.
