Στη δημόσια συζήτηση γύρω από την αυτοκτονία, οι όροι «αυτοκτονικός ιδεασμός», «αυτοκτονική κρίση» και «αυτοκτονικότητα» χρησιμοποιούνται συχνά ως συνώνυμοι. Ωστόσο, η σύγχρονη επιστημονική γνώση υπογραμμίζει ότι πρόκειται για διαφορετικές καταστάσεις, οι οποίες απαιτούν διαφορετική κατανόηση και διαφορετική θεραπευτική αντιμετώπιση.
Η αυτοκτονική κρίση δεν ταυτίζεται αποκλειστικά με την κατάθλιψη ούτε με μια σταθερή και διαρκή επιθυμία θανάτου. Αντίθετα, περιγράφεται ως μια κατάσταση οξείας γνωστικής, συναισθηματικής και σωματικής απορρύθμισης, η οποία χαρακτηρίζεται από έντονο ψυχικό πόνο, αίσθημα εγκλωβισμού, απελπισία, ματαιότητα, υπερευαισθησία, αυξημένη ψυχοσωματική διέγερση, αϋπνία, νευρικότητα και δυσκολία ηρεμίας. Πολλοί άνθρωποι που βιώνουν μια αυτοκτονική κρίση περιγράφουν μια έντονη ανάγκη διαφυγής από μια κατάσταση που βιώνεται ως αδιέξοδη και αφόρητη.
Η αυτοκτονική παρόρμηση αποτελεί συχνά μέρος αυτής της κρίσης. Πρόκειται για μια ξαφνική, έντονη και πολλές φορές δυσκολα ελεγχόμενη ώση προς την αυτοκαταστροφική πράξη. Δεν πρόκειται απλώς για μια σκέψη, αλλά για μια επιτακτική αίσθηση ότι πρέπει να υπάρξει άμεση δράση προκειμένου να τερματιστεί ο ψυχικός πόνος.
Η αυτοκτονική κρίση, ωστόσο, δεν εμφανίζεται συνήθως από το πουθενά. Η σύγχρονη αυτοκτονολογική βιβλιογραφία δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην έννοια της ψυχικής ευαλωτότητας. Η ευαλωτότητα αναφέρεται σε προϋπάρχοντες βιολογικούς, ψυχολογικούς και κοινωνικούς παράγοντες που αυξάνουν την πιθανότητα ένα άτομο να απορρυθμιστεί ψυχικά όταν έρθει αντιμέτωπο με σημαντικά στρεσογόνα γεγονότα ζωής. Ένα πένθος, ένας χωρισμός, μια οικονομική δυσκολία ή μια σοβαρή απώλεια δεν «δημιουργούν» από μόνα τους την αυτοκτονικότητα. Μπορούν όμως να λειτουργήσουν ως εκλυτικοί παράγοντες που ενεργοποιούν μια ήδη υπάρχουσα ευαλωτότητα και οδηγούν το άτομο σε κατάσταση οξείας ψυχικής κρίσης.
Η διεθνής βιβλιογραφία υπογραμμίζει επίσης τον οξύ και συχνά βραχύ χαρακτήρα της αυτοκτονικής κρίσης.
Ερευνητικά δεδομένα έχουν δείξει ότι σε σημαντικό ποσοστό ατόμων μεσολαβούν λίγα λεπτά ή λίγες ώρες μεταξύ της έντονης αυτοκτονικής παρόρμησης και της απόπειρας. Το εύρημα αυτό αναδεικνύει γιατί η έγκαιρη παρέμβαση, η απομάκρυνση των μέσων αυτοκτονίας και η άμεση υποστήριξη μπορούν να αποδειχθούν καθοριστικές για τη διάσωση μιας ζωής.
Διαφορετική είναι η περίπτωση της χρόνιας αυτοκτονικότητας. Ο όρος χρησιμοποιείται για να περιγράψει ένα μακροχρόνιο μοτίβο επαναλαμβανόμενων αυτοκτονικών σκέψεων ή φαντασιώσεων που μπορεί να διαρκεί μήνες ή ακόμη και χρόνια. Το άτομο μπορεί να σκέφτεται συστηματικά τον θάνατο, να αναφέρει ότι «σκέφτεται την αυτοκτονία σχεδόν κάθε μέρα» ή να επιστρέφει επανειλημμένα σε αυτοκτονικές φαντασιώσεις χωρίς να βρίσκεται απαραίτητα σε άμεσο κίνδυνο να περάσει στην πράξη.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι σκέψεις αυτές φαίνεται να λειτουργούν ως ένας δυσλειτουργικός μηχανισμός διαφυγής από τον ψυχικό πόνο, ως ένας τρόπος διαχείρισης έντονων συναισθημάτων ή ακόμη και ως μια αίσθηση ελέγχου απέναντι σε μια πραγματικότητα που βιώνεται ως απειλητική. Η χρόνια αυτοκτονικότητα παρατηρείται συχνά σε άτομα με μακροχρόνιες ψυχικές δυσκολίες, όπως ορισμένες διαταραχές προσωπικότητας, χρόνιες συναισθηματικές διαταραχές ή σύνθετο ψυχικό τραύμα.
Η διάκριση μεταξύ οξείας αυτοκτονικής κρίσης και χρόνιας αυτοκτονικότητας είναι ιδιαίτερα σημαντική, διότι η θεραπευτική αντιμετώπιση διαφοροποιείται. Στην οξεία κρίση προτεραιότητα έχει η άμεση ασφάλεια του ατόμου, η αξιολόγηση του κινδύνου, η εντατική παρακολούθηση, η δημιουργία σχεδίου διαχείρισης της κρίσης, ο περιορισμός της πρόσβασης σε θανατηφόρα μέσα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, η νοσηλεία.
Αντίθετα, στη χρόνια αυτοκτονικότητα ο θεραπευτικός στόχος δεν είναι μόνο η διαχείριση της εκάστοτε κρίσης, αλλά η μακροχρόνια αντιμετώπιση των παραγόντων που συντηρούν την ευαλωτότητα. Η ψυχοθεραπεία, η ψυχιατρική παρακολούθηση όταν απαιτείται, η ενίσχυση των διαπροσωπικών σχέσεων, η ανάπτυξη δεξιοτήτων ρύθμισης συναισθήματος και η ενδυνάμωση προστατευτικών παραγόντων αποτελούν βασικούς άξονες παρέμβασης. Εξίσου σημαντική είναι η ανάπτυξη επίγνωσης από το ίδιο το άτομο σχετικά με τις προσωπικές του ευαλωτότητες, τα προειδοποιητικά σημεία που υποδηλώνουν ότι εισέρχεται σε περίοδο αυξημένου κινδύνου ή ψυχικής απορρύθμισης, καθώς και η έγκαιρη ενεργοποίηση του δικτύου υποστήριξής του πριν η δυσφορία εξελιχθεί σε οξεία κρίση. Η αναγνώριση αλλαγών στη διάθεση, στον ύπνο, στην κοινωνική απόσυρση, στις αυτοκτονικές σκέψεις ή στην αίσθηση εγκλωβισμού μπορεί να λειτουργήσει ως ένα πολύτιμο «σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης».
Παράλληλα, η σύγχρονη επιστημονική γνώση αναγνωρίζει ότι η αυτοκτονική συμπεριφορά δεν επηρεάζεται μόνο από περιβαλλοντικούς και ψυχολογικούς παράγοντες αλλά και από βιολογικές και γενετικές προδιαθέσεις. Για ορισμένα άτομα με ισχυρό οικογενειακό ιστορικό αυτοκτονιών, σοβαρών ψυχικών διαταραχών ή επαναλαμβανόμενης αυτοκαταστροφικής συμπεριφοράς, η ενημέρωση γύρω από τους παράγοντες κινδύνου και, όπου ενδείκνυται, η γενετική συμβουλευτική μπορεί να συμβάλει στην καλύτερη κατανόηση της ευαλωτότητας και στην έγκαιρη λήψη προληπτικών μέτρων. Η γνώση μιας πιθανής προδιάθεσης δεν έχει ως στόχο να δημιουργήσει φόβο ή μοιρολατρία, αλλά να ενισχύσει την πρόληψη, την έγκαιρη αναγνώριση των δυσκολιών και την αναζήτηση βοήθειας όταν αυτή χρειάζεται.
————————————————————————–
Κέντρο Ημέρας για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας
Παρατηρητήριο Αυτοκτονιών, ΚΛΙΜΑΚΑ
Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018
Κέντρο Ημέρας για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας
Ευμολπιδών 30-32, Κεραμεικός
Τηλ. 210-3417160-3
help@suicide-help.gr
